PR bu

Bilindiği gibi Türkiye’de halkla ilişkiler eğitiminin tarihi çok yeni. Bundan kırk yıl önce adı halkla münasebetler olarak anılmaya başlayan bu disiplin kuşkusuz bu zaman süresi içinde çok önemli aşamalar kaydetti.1956 yılında değerli Hocam Prof. Dr. Nermin Abadan Unat’ın önce “Halk Efkarı, Mefhumu ve Tesir Sahaları” sonra ” Modern Toplumlarda Halkla Münasebetler” başlıklı yayınları ülkemizde çok şeye ışık tuttu ve akademik yolu bu küçük fakat önemli çalışmalar açtı. O zamanki adıyla halkla münasebetler, yavaş yavaş  kamu yönetiminde yer almaya başladı.

Batı’daki gelişmeleri çok geriden  izlese de Türkiye, 1965 yılında Siyasal Bilgiler Fakültesi bünyesinde yer alan Basın Yayın Yüksek Okulu’na kavuştu. Ancak Siyasal Bilgiler Fakültesinde öğrenci olarak hatırlayabildiğim kadarıyla, okul iki bölüm olarak açıldı. Bunlar radyo ve gazetecilik bölümü idi. Bu bölümlenmeyi açış konuşmasında Burhan Felek açıkça belirtmişti. Okulun ilk öğrencileri de radyoda ve gazetelerde çalışmakta olan kişiler oldu. Bir süre sonra programa halkla ilişkiler eklendi. İşte  o günden beri de halkla ilişkiler eğitimi basın  yayın yüksek okullarının eğitim alanı içinde kaldı ve ne yazık ki başka hiçbir akademik programda yer almadı, başka alanlara sıçrayamadı. Kanımca bu, çok önemli bir şanssızlık  ve halkla ilişkilerin kaderini olumsuz etkileyen bir gelişme oldu. Daha sonra çeşitli kentlerde kurulan iletişim fakülteleri de aynı programı benimseyince halkla ilişkiler gelişme ya da sınır aşma gücünü yitirdi. Çünkü Türkiye’de  halkla ilişkiler, iletişim fakültelerinde radyoculuk, basın yayın teknikleri, daktilo dersleri gibi konuların  ninnisi ile ancak emekleyebildi, bir türlü ayağa kalkamadı. Bir başka anlatımla iletişim fakülteleri halkla ilişkilere el koyup, onu kendi içine hapsetti. Böyle olunca da halkla ilişkiler kitapları eklektik yaklaşımlardan yoksun, çoğunlukla halkla ilişkileri bir teknik olarak gören uygulamaları birbiri ardına ve birbirlerinden kopya edercesine aktarmaya başladılar. fiu anda iletişim fakültelerindeki  halkla ilişkilerin manzara-i umumiyesi böyle. Yani çok sınırlı, başka komşu alanlara servis vermekten uzak ve kendi kavramları ile çok küçük bir alana sıkışmış durumda.
Bu olumsuz gelişmelerden rahatsızlık duyuyor ve durumu yeni yetişecek akademisyenlere duyurmak istiyorum. Hemen ekleyelim ki özel sektöre ya da kamu yönetimine bol miktarda halkla ilişkiler uzmanı vermiş olmakla, bu eksikliği gidermenin hiçbir ilgisi yok. Tam tersine mankenlerin halkla ilişkilerci olmasında, iki üç aylık paralı programla halkla ilişkilerci yetiştirmenin kolaylığı ya da dayanılmaz hafifliği  bizim akademik olarak yaptığımız bu yanlışla ilgili. Daha özcesi halkla ilişkilerin meslekleşememesinin belirli nedeni de burada yatıyor. Halkla ilişkiler radyo ve televizyoncuların peşine takılmış durumda. İletişim fakülteleri bu konuyu enine boyuna tartışmalıdır. fiimdi bu sorunu biraz daha açalım.
Halkla İlişkilerde Sekter (Sectaire) Yaklaşımın Egemenliği
İlginçtir ama gerçektir : Batı ülkelerinde halkla ilişkiler bölümleri iletişim fakülteleri içinde yer almaz. İletişimi işleyen okullarda halkla ilişkiler okutulur, ancak halkla ilişkilerin örgütlenme yeri enstitüler, işletme fakülteleri, yönetim bilimleri fakülteleri ya da yüksek okullarıdır. Kuşkusuz bunun istisnaları vardır. Ancak halkla ilişkiler eğitim ve çalışmalarına güç veren ona kucak açmış başka bölüm ya da fakülteler bulunmaktadır. fiimdi birkaç örnekle bu savı güçlendirmeye çalışayım.
“Public Relations” adlı kitabı Amerika da yedi baskı yapmış olan Bertrand Canfield , Babson İşletme Enstitüsü öğretim üyesidir. S.Cutlip, Georgia Üniversitesi Kitle İletişimi ve Gazetecilik okulundan önce aynı üniversitenin işletme idaresi bölümünde öğretim üyesi idi. H. Center ise San Diego Devlet Üniversitesi işletme bölümünde görev yapmaktadır. Benim çok beğendiğim “Halkla İlişkiler” kitabının yazarı C.Lougovoy, Paris’de İşletme Yüksek Okulu öğretim üyesidir. Aynı şekilde yine halkla ilişkiler alanında birçok kitap yazmış Denis Huissman  işletme yönetimi fakültesinde görevlidir. Jean Chaumely basın ataşesi yetiştiren yüksel okulda (EFAP) ders vermesine karşın, yönetim bilimleri fakültesinde görevlidir. Bu örnekleri artırabiliriz. Kuşkusuz istisnaları da vardır. Ancak buradan çıkaracağımız en önemli sonuç, halkla ilişkilerin bir yönetim fonksiyonu olduğu, dolayısıyla işletme ve yönetim bilimleri fakültelerinin programları içinde yer almasının daha ussal ve gerekli olduğudur. Bizde yazılmış işletme ya da pazarlama kitaplarının içinde halkla ilişkiler önemli bir yer tutar. Söz gelimi  Prof. Ömer Baybars Tek’in “Pazarlama Teknikleri” adlı çalışmasının içinde halkla ilişkiler konusu bağımsız bir bölüm olarak yer almıştır.  Ünlü işletme yönetimi uzmanı Philip Kotler’in pazarlama kitapları halkla ilişkilere özel bir yer vermektedir. Başlangıç ilkelerinden bitiş çalışmalarına kadar bütün aşamalarıyla halkla ilişkiler, işletme ve kamu yönetimi dallarına çok yakındır. Çünkü halkla ilişkilerin iki önemli mecrası ve uygulama alanı vardır: bunlardan biri özel sektör, öteki kamu yönetimidir. Bu dallarla halkla ilişkilerin çok sıkı bağıntısını bulunur. Hedef kitle aynı kalır ama uygulayan özde kamu ve özel diye ikiye ayrılır. Bu bağıntı örneklerini gerektiğinde daha da çok uzatabiliriz. Ancak ortada açık  bir durum vardır: Halkla ilişkiler işletme ve kamu yönetimleri ile iç içedir ve onların olmazsa olmaz vazgeçilmez işlevlerinden biridir.  İletişim fakültelerinde hiçbir konu halkla ilişkilere bu kadar yakın değildir. Halkla ilişkiler  önce iletişimdir diye, iletişim fakültesi içine itilmiştir. Hiç kuşkusuz halkla ilişkiler iletişim fakültesinde ders olarak okutulmalıdır. Ancak konuşlanma yeri bu fakülteler değildir. Bu konu, iletişim çevreleri kadar işletme uzmanları ve yönetim bilimciler tarafından da   tartışılmalıdır.
Kamu yöneticiliğinin temel fonksiyonlarından biri haline gelmiş olan halkla ilişkiler, klasik yönetim fonksiyonları içinde yer almazdı. Bu çağın başından ellili yıllara kadar, yönetimi inceleyen ekoller halkla ilişkileri yok saymıştı.  Bugün çağdaş yönetimin; örgütleme, eşgüdüm, personel yönetimi, denetim, mali yönetim yanında halkla ilişkiler fonksiyonu da bulunmaktadır. Ancak yöneticilere bu bilgileri verip, yetenek geliştirecek olan kamu yönetimi okullarında halkla ilişkiler dersleri yoktur. Bunun anlamı iletişim fakülteleri kadar bu okulların da program yanlışlığı içinde olduklarıdır. Resmi adıyla, iktisadi ve idari bilimler fakülteleri ve siyasal bilgiler fakültelerinde bu konu ele alınmaz.  Bir kaç istisna dışında halkla ilişkiler konuları ve dersi, bu okullara çok uzaktır. Kamusal alanla ilgili olarak halkla ilişkiler bildiğim kadarıyla en kapsamlı biçimde Türkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsünde (TODAİE) okutulmakta, Türk kamu yöneticilerinin lisans eğitimlerinden gelen eksiklikleri, hizmet içi eğitimle giderilmeye çalışılmaktadır.
İşletme fakülteleri ya da bölümlerinde  halkla ilişkiler bağımsız ders olarak yıllarca ihmal edilmiştir. Yukarıda da belirttiğim gibi halkla ilişkiler uzun yıllar işletme ve özellikle pazarlama kitapları içinde adı arada sırada geçen yabancı bir alan olarak kalmıştır. Ama 1990′lı yıllarda başlayan bir gelişme her şeyi değiştirmiştir. Bütünleşik pazarlama iletişiminin doğuşu, işletmelerde pazarlama iletişiminin gelişmesi,  bu konuda başta bilgisayar olmak üzere yeni tekniklerin devreye girmesi ile birlikte işletme dalının halkla ilişkilerle olan bağıntısı tümüyle değişmiştir.(1) Amerika Birleşik Devletleri’nde 400 dolayında işletme okulu ya da fakültesi bulunmaktadır.1990′lardan itibaren başlayan değişikliklerle bu okullar halkla ilişkileri bir bölüm, bünyelerinde bir dal olarak kabul etmeye başlamışlardır. Halkla ilişkiler programı olmayan bir pazarlama çalışması artık mümkün değildir. Ünlü pazarlamacı Kotler’in yazdığı Pazarlama Yönetimi adlı kitabın ilk baskısında (1970) halkla ilişkiler deyimine hiçbir yerde rastlanmazken bu kitabın onuncu baskısında (2000) halkla ilişkiler konusu ayrı bir bölüm olarak yer almaktadır.  Kotler halkla ilişkileri pazarlamanın ayrılmaz parçası ve beşinci “P”si olarak nitelemektedir. Bu olay çok şeye gebedir. Kuşkusuz yakın gelecekte bizi de etkileyecektir. Halkla ilişkileri mercek altına alacak paradigmalar genişlemiş  hatta değişmiştir.
Halkla ilişkilerin farkında olmamak, geleceğin yöneticileri(manager) için büyük bir eksikliktir. Her yönetici avukat değildir ama hukuk bilmelidir. Her yönetici muhasebeci değildir ama muhasebe bilmelidir. Her yönetici halkla ilişkilerci değildir ama halkla ilişkiler bilmelidir. Halkla ilişkiler yalnızca kurumlar için değil insanlar için ve özellikle hangi sektörde olursa olsun, yöneticiler için  gereklidir. Halkın, tüketicinin olduğu her yerde, her  ortamda halkla ilişkiler vardır. Bu disiplinin asgari özellikleri ve tekniklerinin bilinmesi hem kişi hem kurumlara büyük yarar sağlayacaktır. Kurumların yalnızca iç ve teknik iletişimleri değil çevre ile ilişkileri, iletişim çağında büyük önem taşır. Tüketicinin çok titizlendiği, rekabetin çok yoğunlaştığı bir dönemde yani çağımızda büyük kuruluşlar için halkla ilişkiler, olmazsa olmaz uygulamalardır. Oysa akademik çevrede halkla ilişkiler konusundaki yaklaşımlarımız dar açılı ve tek yönlü yani “sekter”dir.
Yalnızca devlet ve kurumları değil özel sektör de kamuoyunun büyük bir baskısı altındadır. Bu baskıları olumlu ilişkilere dönüştürmek için de, halkla ilişkiler uygulaması dışında reçete yoktur. Bu demektir ki, hangi tür yönetici olursa olsun halkla ilişkilere itibar etmek, onu bilerek ve bilinçli olarak uygulayıp tekniklerinden  yararlanmak durumundadır. Halkla ilişkileri anlamlı hale getirmenin temel koşulu onu önce bir siyasal ve yönetsel konteks içine oturtmak sonra da  çalıştırıp artılarını eksilerini görmektir. Bu yol ve yordam örgüt içinde çok şeyi saydamlaştıracak ve örgütün çevreyi daha iyi tanımasını sağlayacaktır. Dolayısıyla her alanın yöneticisinin, halkla ilişkiler eğitimi alması durumunda görevsel etkinliği çok artacak, halkla ilişkilere yakınlaşıp onun tekniklerinden yararlanması durumunda “başarılı yönetici” olma şansı çok artacaktır.
Halkla İlişkiler Eğitiminin Karargahı
Halkla ilişkiler, bütün iletişim fakültelerinde, iletişimin değişik cephelerden incelenmesine koşut olarak, iletişim ağırlıklı olarak ele alınır.   Bu belki de  doğaldır. Ama halkla ilişkilere asıl rengini veren onun özünü yakalamamızı sağlayan disiplinler siyaset bilimi, sosyoloji ve sosyal psikolojidir. Bu dallarla bağlantılar aranmalı ve mutlaka işlenmelidir. Oysa ülkemizde kolaycı bir akademik yaklaşım yıllarca egemen olmuş halkla ilişkiler yalnızca iletişim penceresinden görülmüştür. Kimi halkla ilişkiler kitaplarının içerikleri çok cılızdır. Abartılmış ve dışarıdan getirilerek kopya edilmiş teknik ve uygulamalarla doludur. Halkla ilişkiler süreç ve kurgusu iletişim olayının etrafında dönüp durmaktadır. Bu yaklaşım çok eksiktir. Bu eksiklik yanlışlığa yol açacak kadar önemlidir. Halkla ilişkiler anlayış ve eğitimini gereğinden çok sınırlayan  yaklaşımlardan sıyrılma zamanı gelmiştir.
İletişim fakültesi mezunlarının çoğunun iyi bildiği ya da iyi öğrendikleri belki de tek şey gazete kupürü kesmektir. Bu olay sanki halkla ilişkiler yapmak anlamına gelir. Çoğu kitap, daha doğrusu araştırma  halkla ilişkiler uzmanlarının kurumlarda kupür kesmekten başka bir şey yapmadıklarını yazar. Ülkemizde de halkla ilişkiler,    gazete tarayıp ilgili haberleri üst yöneticiye takdim etmek biçiminde anlaşılır. Çünkü halkla ilişkiler sorumlusu yıllardır aynı uygulamaya şahit olmuştur ve aynı tutumu göreve geldiğinde sürdürür. İşin ilginç yanı, üst düzey yöneticisi de halkla  ilişkiler görevlisinden gazete kupürü kesip kendisine getirmesini bekler. Onun da halkla ilişkiler anlayışı astından farklı değildir. Yanlış iki yanlıdır.  Halkla ilişkileri asıl olarak kupür kesme, tören düzenleme, toplantı organize etmek, medya ile yemek yemek gibi mesleki okul bilgisine indirgeyen yaklaşımların artık ülkemizde çok eksik olduğu anlaşılmalı ve bu yanlıştan vazgeçilmelidir. En azından halkla ilişkilerin sadece bu olmadığı idrak olunmalıdır. Bunun en önemli yolu, bu disiplinin siyasal bilim ve toplumbilim açısından özelliklerini açığa çıkarmak ve bağıntıları açıklamaktır.  Halkla ilişkilerle yalnız iletişimciler değil, siyaset bilimcileri, sosyologlar, sosyal psikologlar akademik olarak ilgilenip uğraşmalıdır. Halkla ilişkiler itildiği kuyudan çıkarılmalıdır. Halkla ilişkicilerin tümü, hepimiz bu hatadan artık sıyrılmak durumundayız. Ama bu yanlıştan en fazla “İstanbul Ekolünün” kurtulması gerektiği kanısındayım. Kendini halkla ilişkiler duayeni ilan eden kimi uzmanların “47 promil dolayında alkol aldıktan sonra  halkla ilişkilerci nazik olmalı, güzel giyinmeli ve güzel yürümeli” türünden modaevi sahibine yakışır, sözlerine uyarak  günümüz halkla ilişkiler dünyasının içinde barınmanın ya da tutunmanın zor olduğu artık anlaşılmalıdır. Halkla ilişkilerin gidiş yönü ve varacağı hedef bu değildir. Bu tür yanlış  yaklaşımlar  nedeniyledir ki, güzel mankenlerimiz  halkla ilişkilerde kendilerine yer buluyorlar. Ve      kısa soluklu başarılar da elde ediyorlar. Yaşanan yanlışlar içinde belki  şu anda işin doğrusu da bu. Ama bu durum uzun süre devam etmemelidir.  
İşletme ve kamu yönetimi dallarından belirli bir davet olduğunu yukarıda belirttim. Bunun yanında siyaset sosyolojisinden ve siyasal bilimden de bu tür göz kırpmaların geldiğini ve halkla ilişkilerin incelediği kimi konularla bu dalların da ilgilendiğini biliyoruz. Kamuoyu, iktidar, yönetim, devlet, halk, katılma  vb. gibi kavramlar  bu dallar arasında ortak paydayı oluşturuyor. Söz gelimi Prof. Dr. Cem Eroğul’un (1991) ilginç bir çalışması, siyaset bilimi, siyaset sosyolojisi ile halkla ilişkilerin ortaklıklarını ortaya koyan bir çalışmadır. Eroğul  kamu yönetiminin halkla ilişkilerinde bizim kullandığımız teorik açıklamaları ve kriterleri farklı bir gözle ama, yerli yerinde kullanarak alanımıza adeta katkıda bulunmaktadır.(2)
Örneğin kolluk güçleri ile ilgili sosyolojik değerlendirmeler  halkla ilişkiler olmazsa eksik kalır. Devletteki gizlilik olayını en yakından ve en ilginç biçimde halkla ilişkiler inceler. Çağdaş anayasaların yönetilenlere  tanıdığı “dilekçe hakkı” halkla ilişkilerin kavram ve ilkeleri göz önüne alınmadan yeterince açıklanamaz.  Bu hakkın kullanımının oranı, etkisi ve sonuçları halkla ilişkilerle kamu yönetimi ve anayasa hukukunu yan yana getirmektedir. Bu örnekler   halkla ilişkilerle uğraşan ya da uğraşacak akademisyenlere yeni ufuklar açabilir. Hatta açmalıdır. Özelleştirme rüzgarının arkasına takılıp her şeyi özel sektör ağırlıklı görmek çok yanlış olacaktır. Kamu yönetimi ağırlıklı halkla ilişkileri, öldürmemek gerekir. Çünkü çok önemli tartışmalar bu alandadır. İnsana zevk veren tatlı akademik çekişme ve yarışmanın, kaynağı da yine bu alandadır. Halkla ilişkileri reklamın yanına çeken özel sektörcü yaklaşımlara pek büyük bir itirazım yok ama,halkla ilişkileri mutlaka kamu yönetimi, siyaset sosyolojisi ile de ilişkilendirmek gerekir. Kişisel kanım olarak belirteyim ki, özel sektörün halkla ilişkileri bahsi benim kitap yazarken en çok sıkıldığım bahistir. Çünkü bu konu beni akademik gezintiden mahrum etmektedir. Teknikler, araçlar, reklamcılarla ilişkiler ve yabancı ülke uygulamalarından örnekler… Benim tahayyülümdeki halkla ilişkiler bu değil ya da sadece bu değildir.
  Öneriler Ve Sonuç
Halkla ilişkileri kısırlıktan kurtaracak tek şey, bu alana ilişkin çalışmaların tam anlamıyla disiplinlerarası bir niteliğe kavuşması ile olanaklıdır. İletişim fakültelerinin program ve havası halkla ilişkilere yeteri kadar oksijen sağlamamaktadır. Yukarıda da belirttiğim gibi gazete basma teknikleri,  radyoda program yapımı ya da basın ekonomisi ile halkla ilişkilerin hiçbir ilgisi yoktur. İletişim fakültelerinde halkla ilişkiler, buna benzer konuların arasına sıkışmıştır. Bu alanın teorik gelişimi; işletme, kamu yönetimi, siyasal bilim, sosyoloji gibi dallarla daha yoğun haşır neşir olmasına bağlıdır.
Halkla ilişkiler iletişim fakülteleri içinde kalsa bile komşu disiplinlere servis vermeli ve bu servis yoğun olmalıdır. Çünkü salt bilimsel endişe ve gereklere göre, bu dalların halkla ilişkiler ve onun akademik çıkarsamalarına ihtiyacı bulunmaktadır. Şu anda böyle bir uygulama yoktur. Sadece Siyasal Bilgiler Fakültesi yüksek lisans programı içinde benim yürüttüğüm bir halkla ilişkiler dersi bulunmaktadır. Ama  yönetim bilimciler, işletmeciler başta olmak üzere, öteki sosyal bilim dallarındaki uzmanlar bu konuyu düşünmek ve tartışmak durumundalar. Bizim de konuyu onların önüne getirmemiz, önerilerde bulunmamız gerekir.  İletişim fakültelerindeki halkla ilişkiler anabilim dalında kamu yönetimi, işletme yönetimi konuları ayrıntılı olarak ele alınmalı,  işletme genel ilkeleri, yönetim ilkeleri, karar alma, yönetim yapısı, pazarlama gibi daha bir çok konu öğrenciye anlatılmalıdır. Dolayısıyla bireysel olmasa bile toplu akademik servisten kaçınan, halkla ilişkilerin önemini ve akademik karargahının neresi olması gerektiğini doğal olarak bilmeyen, işletme ve yönetim bilimleri fakültelerinin ortaya çıkardığı aksaklık bu yolla giderilebilecektir. Şimdiler de, benim bölümümde eksik de olsa, bu yapılmaya çalışılmaktadır.
Benim yaptığım öneriler kuşkusuz tartışmaya açıktır. Halkla ilişkilerin iletişim eğitiminden kopması doğru olmaz diyenler olacaktır, hatta bu kanıda olanlar sayıca da çoktur. Ama bu durumda da halkla ilişkilerin akademik soluklanmasını, nefes almasını kolaylaştırıcı yollar açılmalıdır.
Geleceğin halkla ilişkiler uzmanı kendine çok yarar sağlayacak konu ve sorunların tartışıldığı bir ortamda yetişirse bundan hem kendisi hem de mesleği yararlı çıkar. Hele konunun bir de öteki yüzü var ki o, gelecek kuşak için çok daha önemlidir. Meslekleşme sıkıntısı içinde olan halkla ilişkiler uzmanları ya da halkla ilişkiler okuyanların kamuda ya da özel sektörde çok önemli yerlere yükselebilmelerinin  önündeki en büyük engel, mezun oldukları okullarla ilgili olarak kamuoyunda ve devlette var olan ön yargıdır. Bugüne kadarki gelişmelere bakılırsa söz gelimi Devletin halkla ilişkiler uzmanından belirli hakları esirgemesinin nedeni, onun aldığı eğitim ve mezun olduğu fakülteye karşı,  kamu otoritelerinin ön yargılı tutumudur. Onlara göre, halkla ilişkiler alanı hala bir meslek  lisesi ya da meslek yüksek okulu alanıdır. Tanıtımın öneminin sık sık vurgulandığı, gizliliğin eleştrilip saydamlık diye bas bas bağırılan şu günler ve yaşadığımız olaylar, halkla ilişkiler eğitimi ve mesleğinin  talihsiz kabuğundan sıyrılması için önemli bir fırsattır. Globalleşme asıl olarak devlet halk ikiliğinin kalkması, saydamlık ve yoğun bir iletişim ortamıdır. Bu ortamda halkla ilişkilerin yeri ümit ettiğimizden de çok önemli ve büyüktür. Yeter ki eğitimcisi ve uygulayıcısıyla halkla ilişkilerciler bu durumu görüp, doğruyu yakalasınlar.
Bu konuda söyleyeceğim son söz öğrencilerle ilgilidir. İletişim fakülteleri mezunu olan halkla ilişkiler eğitimi almış ve bir an önce mesleği icra etmeye çalışan mezunlarımız için önemli bir engel, devlet sınavlarındaki okul ayrımıdır. Halkla ilişkiler uzmanları salt iletişim fakültesi mezunları oldukları için devletin giriş sınavlarına alınmazlar. Siyasal bilgiler veya iktisadi ve idari bilimler   fakülteleri  mezunları için hangi bölümden mezun olurlarsa olsunlar böyle bir ayrım yoktur. Halkla ilişkiler bölümünün iletişim fakültelerine aidiyeti kamu yöneticileri tarafından bir eksiklik olarak görülür. Mezunlarımızın bu şekilde önleri tıkanmaktadır.  Bu kanı ve ona bağlı uygulamanın  hem doğru hem de yanlış tarafı vardır. Yukarıda önerdiğim proje bu sorunu tümüyle çözecektir. İnancım odur ki, en başarılı kaymakamlar, yöneticiler, işletmeciler; halkla nasıl ilişki kurulacağını, çevresindeki insanlara nasıl yaklaşacağını, halkı nasıl anlayacağını, kuşkusuz bunun yanında halkın sorunlarını nasıl çözeceğini bilen, temel konular yanında köklü bir halkla ilişkiler eğitimi almış kişiler arasından çıkacaktır.
_{DİPNOTLAR(1)Bütünleşik pazarlama iletişimi modelinde halkla ilişkiler tıpkı, reklam, satış geliştirme, doğrudan pazarlama gibi sistemin olmazsa olmaz öğelerinden biridir. Bu konuda bakınız: Clarke L.CAYWOOD, (1977) The Handbook of Strategie Public Relations and İntegrated Communications. Chicago: Mc.Graw-Hill.; İzzet BOZKURT, (2000) Bütünleşik Pazarlama İletişimi. Ankara: MediaCat,
(2) Bu konuda karşılaştırın: Cem EROĞUL, Devlet Yönetimine Katılma Hakkı. Ankara: İmge.  değişik sayfalar. Birkân UYSAL, (1998). Siyaset Yönetim Halkla İlişkiler. Ankara: TODAİE; Metin KAZANCI, (1978). Halkla İlişkiler Açısından Yönetim ve Yönetilenler. Ankara.: SBF YayınıKAYNAKÇA
BOZKURT, İzzet (2000). Bütünleşik Pazarlama İletişimi. Ankara: MediaCat.
CAYWOOD, Clarke L. (1977). The Handbook of Strategie Public Relations and İntegrated Communications Chicago: Mc.Graw-Hill.
EROĞUL, Cem (1991). Devlet Yönetimine Katılma Hakkı.  Ankara: İmge.
KAZANCI, Metin (1978). Halkla İlişkiler Açısından Yönetim ve Yönetilenler.Ankara.: SBF YayınıAnkara: SBF
UNAT,Nermin  A. (1956). Halk Efkarı, Mefhumu ve Tesir Sahaları. Ankara: SBF
_________(1964).Modern Toplumlarda Halkla Münasebetler. Ankara: TODAİE
UYSAL, Birkan (1998). Siyaset Yönetim Halkla İlişkiler. Ankara: TODAİE}